Narodziny instrumentu.
Od pasterskiej piszczałki do rewolucji Dennera

Klarnet to jeden z najmłodszych instrumentów w orkiestrze symfonicznej, a jego powstanie wiąże się z konkretnym wynalazkiem technicznym. Jego bezpośrednim przodkiem był chalumeau (szałamaja) – prosty, drewniany instrument ludowy o cylindrycznym przekroju i pojedynczym stroiku, który posiadał zaledwie kilka otworów palcowych.

Chalumeau (szałamaja) brzmiał ciepło i śpiewnie, ale miał poważną wadę: jego skala ograniczała się do nieco ponad jednej oktawy (skala podstawowa), ponieważ próby mocniejszego przedęcia dawały piskliwe, nieczyste i trudne do okiełznania dźwięki.

Przełom nastąpił około 1700 roku w Norymberdze. Niemiecki wytwórca instrumentów dętych, Johann Christoph Denner (wraz ze swoim synem Jacobem), postanowił zmodernizować chalumeau:

Wynalezienie klapy przedęciowej (klapa rejestrowa / głośnikowa):
Denner umieścił z tyłu korpusu małą klapę obsługiwaną lewym kciukiem. Otwarcie tego małego otworu wymuszało drganie słupa powietrza w trzeciej harmonicznej (duodecymie).
Skok o interwał duodecymy:
Podczas gdy flet czy obój przy przedęciu przeskakują o oktawę (druga harmoniczna), klarnet – jako piszczałka cylindryczna zamknięta z jednej strony stroikiem – przedęcie realizuje o duodecymę (oktawa + kwinta). To otworzyło zupełnie nowy, wysoki rejestr dźwiękowy.
Skąd wzięła się nazwa? Nowy, przenikliwy i jasny wysoki rejestr przypominał ówczesnym słuchaczom brzmienie barokowej trąbki sygnałowej zwanej clarino. Dodano włoskie zdrobnienie -etto i tak powstał clarinetto – czyli „mała trąbka”.

Ewolucja mechaniki.
Droga do współczesnego ideału

Pierwsze klarnety miały zaledwie 2 lub 3 klapy.
Gra w różnych tonacjach wymagała skomplikowanych chwytów widełkowych, a intonacja była ogromnym wyzwaniem.
Iwan Müller (1812 rok)
Zaprezentował w Paryżu klarnet 13-klapowy z nowatorskimi poduszkami skórzano-filcowymi w metalowych miseczkach (wcześniej używano nieszczelnego filcu klejonego do drewna) oraz zagłębionymi otworami tonowymi. Müller stworzył instrument, na którym po raz pierwszy dało się grać czysto we wszystkich tonacjach chromatycznych.
Hyacinthe Klosé i Louis-Auguste Buffet (1839–1843)

Zaadaptowali do klarnetu ruchome pierścienie i osie wynalezione przez Theobalda Böhma dla fletu. Powstał system francuski (system Böhma) – intuicyjny, logiczny pod względem układu palców, będący dziś standardem na całym świecie.
Oskar Oehler (początek XX wieku): Równolegle w Niemczech rozwinięto system niemiecki (system Oehlera), zachowujący tradycyjny, nieco węższy profil wiercenia, inny typ stroika i specyficzny mechanizm korygujący intonację (powszechny do dziś w Niemczech i Austrii).

Niezwykła rodzina klarnetów.
Od sopranina do basowego giganta

Klarnet to nie pojedynczy instrument, lecz cała rodzina o potężnej rozpiętości barwowej i rejestrowej. Większość z nich to instrumenty transponujące (grając nutę C, słyszymy inny dźwięk):
Klarnet B (B♭): Król rodziny, najpopularniejszy, podstawowy instrument solowy, orkiestrowy i edukacyjny.
Klarnet A: Nieco dłuższy od klarnetu B, o głębszym, ciemniejszym i bardziej lirycznym brzmieniu; standard w orkiestrze symfonicznej i muzyce kameralnej (wymagany m.in. w koncertach Mozarta i Brahmsa).
Klarnet Es (E♭ / sopranino): Krótki, o przeszywającym, jaskrawym i dynamicznym dźwięku; niezastąpiony w orkiestrach dętych i wielkich dziełach symfonicznych (np. Symfonia fantastyczna Berlioza).
Klarnet basowy (w stroju B): Schodzi oktawę niżej od zwykłego klarnetu B, wyposażony w charakterystyczną metalową fajkę i czarę głosową wygiętą ku górze. Posiada ciepły, aksamitny dół i potężną dynamikę (spopularyzowany m.in. w jazzie przez Erica Dolphy'ego).

Rzadsze odmiany rodziny:
Klarnet C (nietransponujący, popularny w folklorze),
Basetklarnet (ze specjalnie wydłużoną skalą w dół do niskiego C, dedykowany dziełom Mozarta),
Rożekg basetowy (w stroju F),
Klarnet altowy (w stroju Es),
Klarnet kontrabasowy (w stroju B, sięgający najniższych częstotliwości w orkiestrze).

Kompozytorzy, którzy zakochali się w klarnecie

Klarnet zyskał miano instrumentu o ekspresji najbliższej ludzkiemu głosowi dzięki geniuszom kompozycji

- Wolfgang Amadeus Mozart: Usłyszał klarnet w orkiestrze mannheimskiej i napisał: „Gdybyśmy tylko mieli klarnety! Nie uwierzysz, jak wspaniały efekt daje flet, obój i klarnet razem”. Dla swojego przyjaciela, wirtuoza Antona Stadlera, stworzył absolutne arcydzieła: Koncert klarnetowy A-dur KV 622 oraz Kwintet klarnetowy KV 581.

- Carl Maria von Weber: Romantyczny mistrz klarnetowej wirtuozerii, autor I i II Koncertu klarnetowego oraz Concertina, pisanych dla Heinricha Baermanna. Weber wykorzystał pełen wolumen dynamiczny instrumentu – od dramatycznych skoków po ciche, tajemnicze piana.

- Johannes Brahms: Pod koniec życia zamierzał przestać komponować, dopóki w 1891 roku nie usłyszał Richarda Mühlfelda. Zafascynowany jego grą stworzył Trio, Kwintet op. 115 oraz Dwie Sonaty op. 120.

- Igor Strawiński & George Gershwin: W XX wieku wprowadzili klarnet w nowoczesność. Otwierające Błękitną rapsodię Gershwina (1924) słynne 17-nutowe glissando klarnetowe stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów w historii muzyki.

Panteon wirtuozów
Od klasyki po jazz i awangardę

Historyczni pionierzy
- Anton Stadler (muza Mozarta, twórca basetklarnetu),
Heinrich Baermann (wirtuoz, dla którego pisał Weber i Mendelssohn),
- Richard Mühlfeld (natchnienie Brahmsa).
Ikony jazzu i swingu:
- Benny Goodman: „Król Swingu” (The King of Swing). Pierwszy połączył gigantyczny sukces komercyjny muzyki rozrywkowej z najwyższej klasy wykonawstwem klasycznym (zamawiał utwory u Bartóka, Coplanda i Hindemitha).
- Artie Shaw: Rywal Goodmana, wirtuoz o nieskazitelnej technice i głębokim tonie, lider legendarnych big-bandów.
- Woody Herman & Buddy DeFranco: Przenieśli klarnet ze swingu do nowoczesnego bebopu.

Mistrzowie klasyki XX i XXI wieku:
- Sabine Meyer: Jedna z najwybitniejszych klarnecistek w historii; jej angaż przez Herberta von Karajana do Filharmoników Berlińskich wywołał rewolucję obyczajową, a jej nagrania stanowią kanon wykonawczy.
- Martin Fröst: Szwedzki wirtuoz współczesności, łamiący wszelkie bariery estetyczne; łączy grę solową z choreografią sceniczną, dyrygenturą i teatrem dźwięku.
- Sharon Kam & Andreas Ottensamer: Współczesne gwiazdy światowych estrad symfonicznych.

Polskie filary klarnetu:
- Ludwik Kurkiewicz: nestoryczna postać polskiej pedagogiki klarnetowej, autor fundamentalnych szkół i podręczników.
- Krzysztof Klimkowski, Andrzej Janicki, Mirosław Pokrzywiński: Pedagodzy i wirtuozi kształtujący pokolenia polskich muzyków.

Oraz wielu wielu innych...

Ciekawostki dla młodego klarnecisty
Czego nie wie większość ludzi?

Akustyczny fenomen (kwintowanie)
Ze względu na cylindryczną rurkę i zamknięcie stroikiem, klarnet zachowuje się akustycznie jak piszczałka zatkana. Wytwarza przede wszystkim nieparzyste składowe harmoniczne, co daje mu specyficzny, ciepły, „drzewny” dźwięk w dole oraz wymusza przeskok o duodecymę (12 stopni), a nie o oktawę.
Cztery światy jednego instrumentu (rejestry)
Żaden inny instrument dęty nie ma tak drastycznych różnic barwowych w zależności od wysokości dźwięku:
Chalumeau (dźwięki najniższe) – ciemne, głębokie, mroczne.
Łącznikowy (gardłowy) – jaśniejszy, wymagający dobrego podparcia oddechowego.
Clarinette (środkowo-wysoki) – jasny, śpiewny, dzwonny.
Altissimo (najwyższy) – przenikliwy, wirtuozowski, dramatyczny.
Niezrównane niente
Klarnet to jedyny instrument dęty drewniany potrafiący wydobyć dźwięk z absolutnej ciszy (dal niente) i wygasnąć z powrotem do zera (al niente) bez zauważalnego ataku języka.
Materiały mistrzów
Profesjonalne klarnety buduje się z rzadkiego, gęstego afrykańskiego drewna grenadill (Dalbergia melanoxylon), które rośnie kilkadziesiąt lat i jest tak ciężkie, że tonie w wodzie.

Narodziny instrumentu.Od pasterskiej piszczałki do rewolucji Dennera

Ewolucja mechaniki.Droga do współczesnego ideału

Niezwykła rodzina klarnetów.Od sopranina do basowego giganta